Silent Treatment: μια ύπουλη μορφή συναισθηματικής κατάχρησης

Αρκετοί θα έχετε συναντήσει στη ζωή σας ανθρώπους που χρησιμοποιούν την παρατεταμένη, επισταμένη σιωπή ως «απάντηση» σε κάτι που τους χάλασε: αυτούς που έχουμε συνηθίσει να λέμε ότι «κρατάνε μούτρα», ότι δεν μας μιλάνε επειδή έχουν θυμώσει με κάτι το οποίο ουδέποτε επικοινώνησαν με ωριμότητα (όπως θα έπρεπε να κάνουν ως υπεύθυνοι ενήλικες), αυτοί που, αντιθέτως, περνούν παρατεταμένες χρονικές περιόδους ζοχαδιασμένοι, αρνούμενοι να αλληλεπιδράσουν με το περιβάλλον ή με αυτόν που ενδεχομένως τους δυσαρέστησε.  Οι φίλοι μας οι Αγγλοσάξωνες ονομάζουν τη στάση σιωπής ως “silent treatment”, αλλά αυτό που δεν είναι ευρέως γνωστό, είναι το ότι τα τελευταία χρόνια το silent treatment έχει βρει μια θέση στον κατάλογο των συμπεριφορών που θεωρούνται συναισθηματική κακοποίηση, ανάλογα με τη σοβαρότητα με την οποία ασκείται αυτή η συμπεριφορά από τον θύτη.

Στην Ελλάδα, κατά το παρελθόν, παρακολουθούσαμε τέτοιες συμπεριφορές να λαμβάνουν χώρα αλλά ενδεχομένως να τις θεωρούσαμε απλά γραφικές και μια αφορμή για να κάνει κάποιος υπομονή.  Πόσες και πόσες φορές δεν έχουμε δει silent treatment από μανάδες ή πεθερές που αποφασίζουν να σφίξουν τα χείλη με πράγματα τα οποία δεν εγκρίνουν, αφήνοντας τα παιδιά τους σε ένα καθεστώς φόβου, αφού αυτά αισθάνονται ότι - δίπλα σε ανθρώπους που φουρκίζονται - πρέπει να πατάς «πάνω σε αυγά».  Πόσες και πόσες φορές δεν έχουμε επιτρέψει τέτοιες συμπεριφορές, χωρίς απόπειρα να σπάσουμε τον κύκλο της κακομεταχείρισης, δικαιολογώντας τη ως «έλα μωρέ, μεγάλοι άνθρωποι, τώρα θα αλλάξουν»;  Αυτή όμως η συμπεριφορά, κυρίως χάρη σε μια διαγενεακή, συμπεριφορική κληρονομιά, ταξιδεύει σήμερα και σε νεότερες ηλικίες όταν για παράδειγμα νέα παιδιά κλείνουν το κινητό και εξαφανίζονται στην πρώτη διαφωνία, θυμώνουν και κατεβάζουν διακόπτες για μέρες, αφήνουν αναπάντητα μηνύματα και εξοστρακίζουν τους ανθρώπους με τους οποίους έχουν θυμώσει.

Φυσικά, δεν μιλάμε για την περίπτωση κατά την οποία όντως χρειάζεσαι λίγο χρόνο προκειμένου να αποφορτιστείς από μια δύσκολη κατάσταση ή να ξελαμπικάρεις και να επανέλθεις στον υγιή διάλογο, νηφάλιος.  Σε αυτή την περίπτωση, επιβάλλεται να πάρεις λίγο τον χρόνο σου αλλά οφείλεις αυτόν το χρόνο να τον κάνεις σύντομο και να επικοινωνήσεις στον αποδέκτη την απουσία σου, λέγοντας π.χ. «χρειάζομαι χρόνο να το σκεφτώ αυτό, θα επανέλθω».  Κι ακόμα, δεν είναι κακή η απομάκρυνση προκειμένου να κατεβάσεις στροφές και να μη μιλήσεις ή συμπεριφερθείς παράφορα, κάτι που σίγουρα θα σε κάνει να μετανιώσεις στο μέλλον.  Όχι, το silent treatment είναι μια συνειδητή επιλογή κατάχρησης εξουσίας, κατά την οποία γνωρίζεις καλά ότι η στάση σου θα αναστατώσει τον αποδέκτη, θα τον κάνει να έχει ενοχές, θα τον βάλει σε απολογητική διαδικασία (δεν είναι απαραίτητο ότι φταίει για κάτι αλλά ακόμη κι έτσι, δημιουργείς μια κατάσταση στην οποία έχεις «το πάνω χέρι», συνεπώς δεν μιλάμε για ισότιμη σχέση αλλά για επιθυμία χειραγώγησης). 

Επιπλέον, η παρατεταμένη σιωπή λειτουργεί τιμωρητικά, φανερώνει φτωχές επικοινωνιακές δεξιότητες του ανθρώπου που το κάνει, δείχνει ανωριμότητα στη διαχείριση κρίσεων ενώ, τεχνηέντως, οδηγεί σε επιλεγμένα θέματα προς συζήτηση από τον θύτη (δηλαδή δεν επιτρέπεται μέσα σε ένα περιβάλλον να μιλάμε για οτιδήποτε αλλά μόνο γι’ αυτά που εγκρίνει ο θύτης και με τον τρόπο που τα εγκρίνει).  

Η επιλογή της παρατεταμένης σιωπής είναι καταστροφική για την ποιότητα του δεσμού σας, απαντάται συχνά από ναρκισσιστές ενώ ψυχαναγκάζει τον άλλο να τροποποιήσει τη συμπεριφορά του χωρίς απαραίτητα να χρειαζόταν εξαρχής κάτι τέτοιο (ας διαχωρίσουμε ανάμεσα στο λάθος/σωστό και στο «μ’ αρέσει-δεν μ’ αρέσει»).  Το θύμα μιας τέτοιας συμπεριφοράς μπορεί επίσης να βιώσει συναισθήματα ντροπής, να παραμείνει σε ένα καθεστώς χαμηλής αυτοεκτίμησης (ειδικά αν είναι ανήλικο, θα εκπλαγείτε πόσο συχνά το silent treatment εφαρμόζεται από γονείς ανηλίκων!), να καταφύγει στην απομόνωση, στην αποφυγή συμπεριφορών που θα μπορούσαν να ταράξουν τον θύτη, στην επιλογή των κατάλληλων λέξεων που θα τον ικανοποιούσαν, αλλά και να εμφανίσει ψυχοσωματικά συμπτώματα όπως είναι π.χ. η κρίση πανικού, μπροστά σε ένα ενδεχόμενο κατά το οποίο το ένα πρόσωπο αισθάνεται ότι «χάνει» το άλλο.

Πώς αντισταθμίζεται το silent treatment;  Εξυπακούεται ότι κάποιος δεν μπορεί να συνεχίσει να γίνεται αποδέκτης μιας τέτοιας απαράδεκτης συμπεριφοράς και ότι χρειάζεται αυτός να σπάσει τον κύκλο της κατάχρησης εξουσίας, από το ξεκίνημα της κιόλας.  Δεν είναι μόνο η διάρρηξη της εμπιστοσύνης που λαμβάνει χώρα ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, είναι και το γεγονός ότι η πικρία και η αγανάκτηση αρχίζουν να λειτουργούν αθροιστικά στο άτομο που βιώνει silent treatment με τρόπο που, φυσικά, επηρεάζει ανεπανόρθωτα τη σχέση. 

Μερικοί τρόποι για να «σπάσει» αυτή η κακή συμπεριφορά είναι οι ακόλουθοι:

Το να πεις στον άλλο «χρειάζεσαι λίγο χρόνο για να επεξεργαστείς αυτό που συνέβη, εντάξει, θα τα ξαναπούμε …… (βάλε σαφώς οριοθετημένο χρονοδιάγραμμα)» και άσε τον να αποφορτιστεί με τρόπο που αυτός/αυτή ξέρει.

Ονομάτισε την καταχρηστική συμπεριφορά ως τέτοια και κάνε γνωστό στον θύτη ότι δεν θα ανεχτείς ξανά silent treatment από αυτόν παρόλο που είσαι διατεθειμένος/η να του δώσεις χρόνο να ηρεμήσει.  Άλλο πράγμα όμως η ηρεμία και άλλο η παθητική επιθετικότητα.

Δεν είναι ανάγκη να αναλάβεις την ευθύνη μιας κατάστασης ή να ζητήσεις συγνώμη αν υπάρχουν βάσιμα στοιχεία ότι δεν φταις για τα πράγματα που συνέβησαν μεταξύ σας.  Μερικοί άνθρωποι σε βάζουν σε διαδικασία να απολογηθείς ανεξάρτητα από το τι συνέβη, μόνο και μόνο επειδή βρίσκονται σε μια θέση εξουσίας για την οποία νομίζουν ότι αξίζουν απολογία, προκειμένου να σου δώσουν συγχώρεση (π.χ. «στεναχώρησες τη μάνα σου» - όντως;  Ή μήπως η μανούλα χρειάζεται να χειραγωγεί το συναίσθημα στο σπίτι συνεχώς).

Μην το κάνεις προσωπικό – παρόλο που ο θύτης μπορεί να το βλέπει ως προσωπικό ζήτημα, εσένα σε ενδιαφέρει να εξυγιάνεις το περιβάλλον διαλόγου και επικοινωνίας μεταξύ σας – σε ενδιαφέρει να συμπεριφερθείς με ωριμότητα, όχι να ξεκινήσεις κοκορομαχία.