Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να αντικαταστήσει την σχέση με την ψυχοθεραπεύτρια σου;*

"Δεν χρειάζομαι ψυχολόγο, αφού όλες τις απαντήσεις τις βρίσκω πια στο Τσατ Τζι Πι Τι!" αναφωνούν ή γράφουν στα κοινωνικά δίκτυα μερικοί άνθρωποι, αποδεικνύοντας στην πράξη ότι δεν έχουν ιδέα περί του τι πραγματικά σημαίνει ψυχοθεραπεία: η ψυχολόγος δεν είναι κάποιου είδους performing monkey που θα κατεβάσει προκάτ ιδέες για το πώς ένας άλλος, αυτόνομος και ελπίζουμε αυτόφωτος άνθρωπος, θα ζήσει τη ζωή του - η ψυχοθεραπεία είναι μια σημαντική σχέση (όλα όσα ήθελες να ρωτήσεις για την ψυχοθεραπεία αλλά φοβόσουν να το πράξεις, εδώ κι εδώ) από αυτές που δυσκολευόμαστε πολλές φορές να δημιουργήσουμε ή/και να κρατήσουμε με όλο τον υπόλοιπο κόσμο, στην καθημερινή μας ζωή (διάβασε εδώ για το θεραπευτικό πλάνο και το γιατί αυτό αποτελεί "συμβόλαιο" στην ψυχοθεραπεία). Αλλά η σχέση καθαυτή, δεν είναι το μοναδικό πράγμα που συναντάμε σε ένα ψυχοθεραπευτικό τοπίο. Διάβασε παρακάτω τι χάνεται, στην αναζήτηση στείρων απαντήσεων σε πολυεπίπεδα προβλήματα.

Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη διεισδύει σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας, πολλοί αναρωτιούνται αν εργαλεία όπως το ChatGPT μπορούν να αναλάβουν ρόλους που παραδοσιακά ανήκουν σε ανθρώπους, όπως αυτόν του ψυχοθεραπευτή. Παρά την πρόοδο της τεχνολογίας, η ψυχοθεραπεία παραμένει ένας χώρος βαθιά ανθρώπινος, που το AI δεν μπορεί και δεν πρέπει να αντικαταστήσει, ξεκινώντας από το γεγονός ότι το AI δεν μπορεί να βιώσει πραγματική ενσυναίσθηση. Ενώ μια πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να «απαντήσει» με λόγια κατανόησης, εντούτοις δεν αισθάνεται τη συναισθηματική εμπειρία του συνομιλητή του. Αυτή η έλλειψη βιωματικής ενσυναίσθησης καθιστά την αλληλεπίδραση ρηχή σε σύγκριση με την αυθεντική ανθρώπινη επικοινωνία.

Συνεχίζοντας, η ψυχοθεραπεία βασίζεται και σε μη λεκτικά σήματα — το βλέμμα, οι μικροκινήσεις, η στάση του σώματος, οι παύσεις, οι νευρικές επαναλαμβανόμενες ρουτίνες, όπως το ίσιωμα των μαλλιών ή το "καθάρισμα" του ρούχου από φανταστικά ψίχουλα, όλα είναι σημαντικά στοιχεία στα οποία το ChatGPT, περιορισμένο σε γραπτό ή φωνητικό λόγο, δεν μπορεί να συλλάβει ούτε να ανταποκριθεί.

Τρίτον, η θεραπευτική συμμαχία, δηλαδή η σχέση εμπιστοσύνης και συνεργασίας μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου, αποτελεί αναγνωρισμένο παράγοντα επιτυχίας. Το AI δεν μπορεί να δημιουργήσει ουσιαστικούς συναισθηματικούς δεσμούς. Επιπλέον, η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ψυχής υπερβαίνει τους αλγορίθμους. Τα εσωτερικά κίνητρα, οι συγκρούσεις και οι τραυματικές εμπειρίες απαιτούν ευαισθησία και διαισθητική κατανόηση, ικανότητες που ξεφεύγουν από τα τεχνητά μοντέλα.

Ο ψυχοθεραπευτής λειτουργεί επίσης μέσα σε ένα αυστηρό πλαίσιο ηθικών αρχών και φέρει νομική και προσωπική ευθύνη για το καλό του θεραπευόμενου. Το ChatGPT, όσο καλοσχεδιασμένο και αν είναι, δεν μπορεί να αναλάβει τέτοια ευθύνη. Σε περιόδους κρίσης, όπως σε αυτοκτονικό ιδεασμό ή σοβαρές ψυχικές διαταραχές, η ανθρώπινη παρουσία και η άμεση παρέμβαση είναι ζωτικής σημασίας.

Τέλος, το AI στερείται πραγματικής αίσθησης του χρόνου. Δεν μπορεί να παρακολουθήσει τις λεπτές αλλαγές που συμβαίνουν σε έναν θεραπευόμενο μέσα από μήνες ή χρόνια θεραπείας.

Η διαχείριση του τραύματος απαιτεί προσεκτική, σταδιακή και εξαιρετικά ευαίσθητη προσέγγιση.

Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μια σειρά απαντήσεων σε ερωτήσεις. Είναι μια ζωντανή διαδικασία, εξατομικευμένη για κάθε άτομο και εξελισσόμενη μέσα στο χρόνο. Το AI δεν έχει τη δυνατότητα να διαμορφώσει ή να προσαρμόσει μία τέτοια μακροχρόνια θεραπευτική πορεία.

Μια απρόσεκτη απάντηση από ένα AI μπορεί να επιδεινώσει μια κατάσταση αντί να βοηθήσει.

Το ChatGPT είναι εργαλείο — πολύτιμο σε υποστηρικτικό ρόλο, αλλά εργαλείο. Η ψυχοθεραπεία είναι τέχνη, επιστήμη και ανθρώπινη συνάντηση μαζί. Είναι μια βαθιά προσωπική εμπειρία που απαιτεί παρουσία, ευαλωτότητα και αυθεντικότητα, χαρακτηριστικά που δεν μπορούν να προγραμματιστούν. Η τεχνολογία μπορεί να υποστηρίξει την ψυχική υγεία, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ουσιαστική, θεραπευτική επαφή ανθρώπου με άνθρωπο.

'Ακουσε εδώ το podcast για το πώς η ψυχοθεραπεία είναι το δώρο που κάνουμε στον εαυτό μας.

*Η Δέσποινα Λιμνιωτάκη είναι Ψυχολόγος, Συνιδρύτρια της The Healing Tree community for Mental Health και Εντεταλμένη Σύμβουλος Δημόσιας Υγείας και Δημοτικών Ιατρείων, για τον Δήμο Αθηναίων.