Οι αόρατες αναπηρίες και η πόλη

Οι μόνες αναπηρίες που παίρνει ο κόσμος στα σοβαρά είναι αυτές που μπορεί κάποιος να δει με τα μάτια του. Αυτό φέρνει τους ανθρώπους με μη ορατές αναπηρίες σε τρομερά δυσάρεστη θέση.

Υπάρχει μια αθέατη κατηγορία ΑΜΕΑ που υποφέρει πολύ περισσότερο από την στερεοτυπική ατάκα που χρησιμοποιούν πολλοί συμπολίτες μας όταν θέλουν να δικαιολογήσουν το παράνομο παρκάρισμα τους, το γνωστό: «βλέπεις εσύ κανένα ανάπηρο εδώ»; Υπάρχουν οι άνθρωποι που υποφέρουν από ψυχικές νόσους και οι ψυχικές νόσοι δεν έχουν πάντοτε ή όλη την ώρα ορατά συμπτώματα. Με τον όρο «ψυχικές νόσοι» αναφερόμαστε στην ευρεία εκείνη κατηγορία των καταστάσεων που επηρεάζουν την διάθεση, τον τρόπο σκέψης και την συμπεριφορά. Με ένα 4,7% του πληθυσμού σύμφωνα με τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής να πάσχει από καταγεγραμμένη κατάθλιψη και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας να προειδοποιεί ότι μέχρι το 2020 η κατάθλιψη θα αποτελεί την δεύτερη αιτία λειτουργικής αδυναμίας παγκοσμίως, είναι επιτακτική ανάγκη να επανασχεδιάσουμε τις πόλεις μας με τρόπο που να απαντούν και στα προβλήματα των ανθρώπων που πάσχουν από ψυχικές νόσους. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή:

Το 1955 συντάχθηκε η πρώτη επίσημη και εμπεριστατωμένη ως προς την αναπηρία λίστα βάσει της οποίας ο κόσμος προχώρησε σε νομοθετικές ρυθμίσεις, κανόνες, κανονιστικές, συντάξεις, επιδόματα και αποζημιώσεις. Για εκείνη την εποχή, η αναπηρία βασιζόταν αυστηρά στο ιατρικό μοντέλο θεώρησης της ζωής, σύμφωνα με το οποίο η αναπηρία είχε να κάνει με κάποιου είδους απώλεια εκ γενετής ή κατόπιν ασθένειας και τραυματισμού η οποία απαιτούσε ιατρική παρέμβαση. Τι σημαίνει απώλεια: σημαίνει όραση, ακοή, ομιλία. Σημαίνει κίνηση ή απουσία κάποιου μέλους από το σώμα. Σημαίνει επίσης σταδιακή πτώση της λειτουργικότητας λόγω καταστάσεων όπως ο διαβήτης, η σκλήρυνση, θέματα καρδιάς και πνευμόνων, ο καρκίνος και βέβαια τα νευρολογικά και ψυχιατρικά περιστατικά. Σταδιακά όμως το τι συνιστά αναπηρία άλλαξε στον ορισμό του για να συμπεριλάβει καταστάσεις που επηρεάζουν αρνητικά και περιορίζουν την ποιότητα της ζωής μας ενώ δημιουργούνται από την επαφή του ανθρώπου με το περιβάλλον του ή από την απουσία περιβάλλοντος ικανού να τον στηρίξει ψυχοκοινωνικά. Αυτή η τελευταία διάσταση μας κάνει να ρίχνουμε προσεκτικότερη ματιά σε όλους τους παράγοντες που εμποδίζουν μια ελεύθερη μετακίνηση και τις ίσες ευκαιρίες στην πρόσβαση και στην χρήση χώρων που υποτίθεται ότι φτιάχτηκαν για όλους αλλά τους απολαμβάνουν όσοι αυτοπροσδιορίζονται ως μη ανάπηροι.

Στην Αμερική έχει σημειωθεί ότι οι κάτοικοι των πόλεων είναι σε ποσοστό 40% πιο πιθανό να παρουσιάσουν προβλήματα που σχετίζονται με κάποια αγχώδη διαταραχή σε σχέση με τους κατοίκους της υπαίθρου. Ίσως θα σας φανεί περίεργο αν σας πω ότι εδώ και χρόνια, από το 1930 συγκεκριμένα, ο κλάδος της Αστικής Ψυχολογίας έχει μελετήσει το πώς και οι πόλεις μας είναι ζωντανοί οργανισμοί που αρρωσταίνουν ή συντηρούν χρόνιες νόσους. Υπάρχει μια δυαδική σχέση ανάμεσα στην υγεία και στο περιβάλλον, στην μετακίνηση και στην προσβασιμότητα: ο τρόπος που μετακινούμαστε ή εμποδιζόμαστε από το να μετακινηθούμε και να έχουμε πρόσβαση σε ανοιχτό ορίζοντα επηρεάζει σημαντικά την ποιότητα της ζωής και του εσωτερικού μας περιβάλλοντος. Η πυκνή συγκατοίκηση, η ηχορύπανση, οι τόποι μαζικής συγκέντρωσης πληθυσμού, οι ευκαιρίες για περπάτημα, οι τοποθεσίες στις οποίες βρίσκονται οι χώροι αναψυχής, οι νεκρές από ζωή και οι ερημωμένες από επισκέπτες γειτονιές είναι περαιτέρω μεταβλητές που αυξάνουν τις αγχώδεις διαταραχές. Τα ψυχολογικά συμπτώματα κλείνουν έναν άνθρωπο στο σπίτι ενώ έχει γίνει πολύ μικρή πρόβλεψη προκειμένου το εξωτερικό περιβάλλον να τον ενθαρρύνει να βγει, να λειτουργήσει αυτόνομα και να διεκδικήσει μια αυτόνομη διαβίωση. Οι νέοι ενήλικες 18-25 χρόνων που μεγάλωσαν σε πόλεις και δεν έχουν εξοικείωση με την ύπαιθρο, υποφέρουν περισσότερο από το πώς είναι δομημένο το περιβάλλον τους. Με άλλα λόγια, το αστικό περιβάλλον καθορίζει την υγεία μας και αποκαλύπτει με τον χειρότερο τρόπο τις ανισότητες στον τρόπο με τον οποίο την αντιμετωπίζουμε.

Μερικά ερωτηματικά για τον τρόπο που κινούμαστε:

Ποιος είναι και πόσο άνετος είναι ο χώρος κίνησης και δράσης των ΑΜΕΑ. Στοιχεία όπως η άπλα, η φυσική απόσταση των ανθρώπων μεταξύ τους σε αντίθεση με την πολυκοσμία, η ευκολία στη χρήση των ΜΜΜ, ο χώρος δραστηριοτήτων (social space) μέσα σε μία πόλη, είναι μερικοί παράγοντες που λαμβάνουν υπόψη τους οι άνθρωποι για το αν θα «χρησιμοποιήσουν» εξαρχής την πόλη. Ίσως θα έχετε ακούσει ανθρώπους να λένε ότι δεν τους αρέσουν τα πολύβουα κέντρα επειδή παθαίνουν κρίσεις πανικού και παρόλο που όλες οι πόλεις έχουν τα πολύβουα κέντρα τους, εντούτοις δεν υπάρχει εναλλακτική λύση.

Πόσο εύκολα μαθαίνουμε στην πόλη και προσαρμοζόμαστε σε νέα δεδομένα που έχουν θετικό αντίκτυπο στην ποιότητα της ζωής μας; Ποια είναι τα κοινωνιολογικά κριτήρια για την μετακίνηση και την προσβασιμότητα στην πόλη;