Οι σκοτεινές διαδρομές της ζήλιας

Παρόλο που πολλοί άνθρωποι θα ήθελαν να πιστέψουν το ότι η ζήλια είναι απλά μια επιλογή την οποία κάποιος μπορεί πανεύκολα να αποφύγει να κάνει στη ζωή του, εντούτοις η εξελικτική, ψυχοκοινωνική διάσταση της ζήλιας είναι περισσότερο σύνθετη ενώ απαιτεί την προσεκτική μας ανάλυση, σε περίπτωση που επιθυμούμε πραγματικά να μάθουμε να τη διαχειριζόμαστε.

Η ζήλια είναι ένα βασικό συναίσθημα που είχε επιβιωτική αξία για τον πρωτόγονο άνθρωπο. Αποθάρρυνε τους επίδοξους μνηστήρες από τη διεκδίκηση γυναίκας για τον άνδρα που είχε κάνει την επιλογή του, περιχαράκωνε την ένωση του ζευγαριού, μονοπωλούσε τον κουβαλητή που θα μπορούσε να θρέψει τη σύζυγο και την οικογένεια του, κατ’ αποκλειστικότητα. Ωστόσο, με τα χρόνια η ζήλια εξελίχθηκε σε ένα σύμπλεγμα ψυχολογικών και συμπεριφορικών εκδηλώσεων που ικανοποιούσαν διαφορετικές πλευρές του ιδιωτικού και δημόσιου βίου των ανθρώπων: από εσωτερικό χαρακτηριστικό που εμπλεκόταν στην αναζήτηση ταυτότητας των ανθρώπων (π.χ. ποιος είμαι, πόσο μετράω, πόσο ψηλά στην ιεραρχική κλίμακα σκοράρω σε σχέση με το περιβάλλον μου) μέχρι ανεξέλεγκτη ψυχοσωματική αντίδραση πόνου και επιθετικότητας προς φανταστικούς αντιπάλους κι από την εξάλειψη πιθανών ανταγωνιστών σε επαγγελματικά περιβάλλοντα, μέχρι σημαντική μεταβλητή στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ωριμάζουν μέσα από τις εμπειρίες και τα λάθη τους. Η ζήλια, επομένως, δεν είναι πια ένα «βασικό» συναίσθημα με την έννοια του θεμελιακού, του πρωταρχικού συναισθήματος αλλά βασική παράμετρος των αναλύσεων και συζητήσεων μας για τις ανθρώπινες σχέσεις όλων των ειδών, βαθμίδων και τύπων.

Τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι πολύ πιο απλά αν μέναμε στην επιστημονική θεώρηση της παλέτας συναισθημάτων και συμπεριφορών που πυροδοτεί η ζήλια. Δυστυχώς, στην καθημερινή ζωή, η ζήλια έχει συχνά ολέθριες συνέπειες για τα άτομα και τις κοινωνίες που έχουν μπλεχτεί στους αυτοαναφορικούς της κύκλους. Η ζήλια μπορεί να οδηγήσει σε εμμονή, σε καταστροφή, στην ταπείνωση, το έγκλημα και τον αφανισμό. «Καταπίνει» προσωπικότητες, σχέσεις και τις ανθρώπινες κοινότητες μας. Κι όμως, έχει συζητηθεί λιγότερο στον δημόσιο διάλογο κυρίως λόγω των αντιδράσεων που ξυπνά αλλά και των πρωτόγονων ενστίκτων που ενεργοποιεί σε όσους δεν έχουν δουλέψει με την ιδέα και την σκοτεινή της πραγματικότητα.

Γιατί σκοτεινή; Επειδή πολύ συχνά η ζήλια μπορεί να οδηγήσει σε σενάρια και κατασκευάσματα-παράσιτα του μυαλού που την τρέφουν, «σκοτώνοντας» τον ξενιστή τους. Η έμφαση εδώ πρέπει να δίνεται στη λέξη «κατασκευάσματα»: σε μια εποχή που έχουμε εξελιχθεί, αναπτύξει τις γνωστικές μας δεξιότητες, καλλιεργηθεί προς πάσα κατεύθυνση, έχουμε δεχθεί σε μεγάλο βαθμό το ότι «κανείς δεν είναι κανενός» και ότι παραμένουμε στις σχέσεις επειδή το επιθυμούμε συνειδητά και όχι επειδή μας πιέζει η δομή του κόσμου ή ο φόβος για το άγνωστο, σε αυτή λοιπόν την εποχή η ζήλια απέναντι σε νοερούς «αντιπάλους» φαντάζει ως παραφωνία. Επιστημονικά ενδιαφέρουσα παραφωνία μεν (για παράδειγμα παρατηρούνται έμφυλες διαφορές στον τρόπο που ζηλεύουν οι άνθρωποι, με τους άνδρες να ανταγωνίζονται περισσότερο ζητήματα κύρους και status και τις γυναίκες να ανταγωνίζονται την εξωτερική εμφάνιση άλλων γυναικών) αλλά πραγματικά δύσκολη στο να δεχτούμε ότι, ακόμα και σήμερα, η ζήλια επιβιώνει ανέγγιχτη ως προς τα πρωτογενή χαρακτηριστικά της από τον χρόνο. Και όχι μόνο αυτό αλλά οδηγεί σε μια γνωστική διολίσθηση ή αυτό που λέμε λαϊκά «μας τυφλώνει», επηρεάζει την κρίση, ακυρώνει τη λογική και οδηγεί σε λογικά άλματα.

Υπάρχουν πολλές επιστημονικές έρευνες που ρίχνουν φως στις διαδρομές της ζήλιας. Καμία δεν έχει να κάνει με πραγματικούς «αντιπάλους» αλλά με το πώς βλέπουμε εμείς τον κόσμο και τους άλλους: πώς τους αξιολογούμε ή θέλουμε να τους μοιάσουμε εμείς και πώς τοποθετούμε τον εαυτό μας εκεί έξω. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ζήλια ακολουθεί τη γνωστική ανάπτυξη και καλλιέργεια των ανθρώπων γι’ αυτό και όσοι αποφασίζουν ότι δεν θέλουν να βασανίζονται από το συναίσθημα, αρχίζουν να δουλεύουν με τον εαυτό τους και όχι με τις καταστάσεις της ζωής ή ένα/μία σύντροφο που μπορεί να προχώρησε σε μια επιλογή που δεν επεξεργάζεται εύκολα ο εγκέφαλός τους.

Η ζήλια είναι προσωπικό θέμα και προσωπικό στοίχημα να χαλιναγωγηθεί. Τα συναισθήματα υπάρχουν για να μας δίνουν πληροφορίες, αφορμές για περισυλλογή και αιτίες για θεραπευτική εργασία. Όχι για να μας κατακλύζουν και να μας φυλακίζουν στο θανατηφόρο σπιράλ τους.