Η φαντασίωση του "να με χτυπήσει λεωφορείο" ("hit by a bus" fantasy): η επιθυμία διαφυγής και η αδυναμία να βάλεις σε τάξη τη ζωή σου

Υπάρχει μια σκέψη που πολλοί άνθρωποι και ιδιαίτερα γυναίκες με πολλαπλούς ρόλους ευθύνης, δεν ομολογούν εύκολα: τη φαντασίωση ότι κάτι θα συμβεί, ένα ατύχημα, μια νοσηλεία, κάτι που δεν θα το προκαλέσουν οι ίδιοι αλλά που θα τους «επιτρέψει» να σταματήσουν. Στη διεθνή βιβλιογραφία περιγράφεται συχνά ως «hospital fantasy» ή, πιο ανεπίσημα, ως το σενάριο του «να με χτυπήσει το λεωφορείο».

Είναι σημαντικό να ξεκαθαριστεί ότι δεν πρόκειται για αυτοκτονικό ιδεασμό, ούτε για επιθυμία πρόκλησης βλάβης στον εαυτό. Το μυαλό αναζητά ένα σενάριο στο οποίο η ξεκούραση, η φροντίδα και η αναστολή των υποχρεώσεων θα ήταν κοινωνικά αποδεκτές και αδιαπραγμάτευτες, χωρίς να χρειάζεται να τις διεκδικήσει κανείς ενεργά.

Η ψυχολόγος Christina Maslach, η ερευνήτρια που ανέπτυξε το Maslach Burnout Inventory, το πιο διαδεδομένο εργαλείο αξιολόγησης επαγγελματικής εξουθένωσης παγκοσμίως, εντάσσει αυτού του είδους τις ακραίες φαντασιώσεις διαφυγής σε δείκτη σοβαρής επαγγελματικής εξουθένωσης, το σημείο δηλαδή στο οποίο οι εσωτερικοί μηχανισμοί διαχείρισης απαιτήσεων έχουν εξαντληθεί πέρα από το όριο στο οποίο οι συνήθεις στρατηγικές αντιμετώπισης αρκούν.

Θεωρητικά, η φαντασίωση αυτή συνδέεται με τη Θεωρία του Αυτοπροσδιορισμού (Self-Determination Theory) των Deci και Ryan: η παρατεταμένη καταπάτηση της αυτονομίας και η καταστολή των προσωπικών αναγκών εξαντλούν τους ψυχολογικούς πόρους που προστατεύουν από αυτού του είδους την κατάρρευση. Με άλλα λόγια, όταν ένας άνθρωπος έχει μάθει να λέει συστηματικά «ναι» στη δουλειά, στην οικογένεια, στους άλλους, χάνει σταδιακά την αίσθηση ότι έχει δικαίωμα να ζητήσει ανάπαυση χωρίς δικαιολογία.

Το φαινόμενο δεν κατανέμεται τυχαία. Έρευνα για τη χρήση χρόνου στις ΗΠΑ δείχνει ότι οι γυναίκες ηλικίας 35–44 ετών διαθέτουν 23% λιγότερο ελεύθερο χρόνο σε σχέση με τους άνδρες συνομηλίκους τους, μια διαφορά που, αθροιστικά σε ένα έτος, αντιστοιχεί σχεδόν σε δύο επιπλέον μήνες «άδειας» για τους άνδρες. Δεν προκαλεί έκπληξη, επομένως, ότι η φαντασίωση αυτή εμφανίζεται συχνότερα σε γυναίκες που φέρουν δυσανάλογο φορτίο φροντίδας δηλαδή τις μητέρες, φροντίστριες και γυναίκες σε ηγετικές θέσεις που καλούνται να είναι διαθέσιμες παντού.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ταξινομεί το burnout ως επαγγελματικό φαινόμενο με τρεις διαστάσεις:

α) συναισθηματική εξάντληση, αποπροσωποποίηση

β) απόσταση ή κυνισμό απέναντι στη δουλειά ή τους ανθρώπους, και

γ) μειωμένη αίσθηση επίτευξης

Η φαντασίωση της νοσηλείας δεν είναι, συνεπώς, μια παράξενη ή «τρελή» σκέψη. Είναι σύμπτωμα ενός συστήματος που δεν έχει ενσωματώσει νόμιμους δρόμους προς την ανάπαυση αλλά και που δεν συμπεριφέρεται απέναντι στην κούραση με σεβασμό, όρια και διακριτικότητα.

Η ουσιαστική ερώτηση δεν είναι πώς θα εξαφανιστεί η φαντασίωση, αλλά τι θα χρειαζόταν ώστε η ανάπαυση να μην απαιτεί καταστροφή για να δικαιολογηθεί. Αυτό σημαίνει, στην πράξη, τη συνειδητή οικοδόμηση ορίων, την άσκηση στο να ζητά κανείς βοήθεια χωρίς ενοχή και την αναγνώριση ότι η ανάγκη για παύση δεν είναι αδυναμία — είναι πληροφορία.

Μήπως αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε κάποια από τις παρακάτω κατηγορίες;

Είσαι γυναίκα σε ηγετική θέση που συνδυάζει απαιτητική καριέρα με φροντίδα οικογένειας. Η σκέψη ενός μικρού ατυχήματος εμφανίζεται συχνά όχι σε στιγμές οξείας κρίσης, αλλά όταν περιγράφεις το πρόγραμμά σου με κάτι ανάμεσα σε περηφάνια και τρόμο, δηλαδή τη στιγμή που έχεις ήδη κανονικοποιήσει την υπερφόρτωση.

Είσαι νέα μητέρα. Εδώ η φαντασίωση νοσηλείας λειτουργεί ως επιθυμία για μια σύντομη, «επιτρεπτή» παύση, όχι επειδή υπάρχει επιθυμία βλάβης αλλά επειδή η ουσιαστική στήριξη έχει γίνει τόσο δυσπρόσιτη, που μόνο μια επείγουσα κατάσταση φαντάζει αρκετά νόμιμος λόγος για να σταματήσεις.

Είσαι επαγγελματίας φροντίδας. Νοσηλεύτρια, θεραπεύτρια, εκπαιδευτικός, άνθρωπος του οποίου δουλειά είναι να φροντίζεις άλλους. Όταν επιτέλους αποκτάς ελεύθερο χρόνο, συχνά δεν ξεκουράζεσαι - μπαίνεις σε παράλυση επιλογών, καθώς ο εξαντλημένος εγκέφαλος αντιμετωπίζει τον ελεύθερο χρόνο σαν πρόβλημα βελτιστοποίησης και όχι σαν πρόσκληση σε ανάπαυση.

Και όλα αυτά, ενόσω μας κατακλύζουν φοβερές ενοχές κάθε φορά που υπάρχει μπροστά μας παράθυρο ξεκούρασης και ολιγοήμερης διακοπής.

Διαχείριση χωρίς να χρειάζεται «κρίση»

Η βιβλιογραφία προτείνει συγκεκριμένες, μικρής κλίμακας πρακτικές που αποκαθιστούν τη σχέση με την ανάπαυση, χωρίς να απαιτούν κατάρρευση για να νομιμοποιηθούν:

• Ξεκούραση ως «αρκετά καλή», όχι ιδανική. Αντί να αναζητά κανείς τη «σωστή» δραστηριότητα ανάπαυσης και να μένει παράλυτος ανάμεσα σε δεκάδες επιλογές, η πρόταση είναι να διαλέγει κάτι που ξέρει ότι λειτουργεί έστω και λίγο, και να σταματάει εκεί.

• Σωματικός έλεγχος πριν την επιλογή. Πριν αποφασίσεις τι θα κάνεις με τον ελεύθερο χρόνο σου, χρήσιμη είναι η ερώτηση: είμαι σωματικά κουρασμένη, νοητικά θολή, ή συναισθηματικά άδεια; Η απάντηση καθοδηγεί τον τύπο ανάπαυσης. Η σωματική κόπωση θέλει ξάπλωμα ή ήπια κίνηση, η νοητική θέλει κάτι χαμηλής απαίτησης.

• Ενεργητικές μορφές ανάπαυσης. Η ανάπαυση δεν είναι μόνο παθητική απόσυρση. Μπορεί να είναι χρόνος με υποστηρικτικούς ανθρώπους ή περπάτημα στη φύση, δραστηριότητες που αναπληρώνουν χωρίς να απαιτούν πλήρη απομόνωση.

• Επαναπλαισίωση της ανάπαυσης ως επένδυση, όχι παραίτηση. Αντί να θεωρείται «απώλεια χρόνου», η ανάπαυση μπορεί να περιγραφεί ως κατάθεση σε έναν λογαριασμό ενέργειας· όταν δεν γίνονται καταθέσεις, το σύστημα αναπόφευκτα αδειάζει.

Αυτά τα βήματα δεν εξαφανίζουν από μόνα τους τη δομική ανισότητα στην κατανομή του χρόνου φροντίδας. Λειτουργούν, όμως, ως πρώτο, εφικτό βήμα: μειώνουν την απόσταση ανάμεσα στην ανάγκη για παύση και στην πραγματική δυνατότητα να τη ζητήσει κανείς, χωρίς να περιμένει το «λεωφορείο».