Η κλιματική κρίση είναι μια ψυχολογική κρίση

Μιλάμε για τη κλιματική αλλαγή με αριθμούς, με μέτρηση θερμοκρασίας, με εκατοστά ανόδου της στάθμης της θάλασσας, με εκτάρια καμένου δάσους. Αλλά υπάρχει μια διάσταση της κλιματικής κρίσης που σπάνια εμφανίζεται στα πρωτοσέλιδα εφημερίδων και όμως είναι εξίσου επείγουσα: τι κάνει η κλιματική αλλαγή στο μυαλό, τη συμπεριφορά και την ψυχική μας ισορροπία.

Η Ψυχολογία ως επιστήμη έχει έναν αιώνα εμπειρικής έρευνας πίσω της και το βασικότερο συμπέρασμα που έχει βγάλει είναι αυτό: το περιβάλλον και η συμπεριφορά μας βρίσκονται σε διαρκή, αμφίδρομη σχέση. Δεν είμαστε απλώς αποτέλεσμα της φύσης ούτε μόνο προϊόν της ανατροφής μας. Διαμορφωνόμαστε από τον κόσμο γύρω μας και ταυτόχρονα τον διαμορφώνουμε. Η κλιματική κρίση, με την τεράστια εμβέλειά της, φέρνει αυτή τη σχέση στο προσκήνιο με τρόπο που δεν μπορούμε πια να αγνοήσουμε.

Η αύξηση της θερμοκρασίας δεν επηρεάζει μόνο τα οικοσυστήματα. Επηρεάζει τον ύπνο μας, τη διάθεσή μας, τις αποφάσεις μας ακόμα και το θυμό ή την επιθετικότητα που μπορεί να εκδηλώσουμε σε μια ευαίσθητη στιγμή. Ταυτόχρονα, η εκτόπιση πληθυσμών λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων δεν δημιουργεί μόνο πρόσφυγες αλλά, κυρίως, ανθρώπους με τραύμα, με αίσθηση απώλειας ριζών και ταυτότητας. Η αβεβαιότητα για το μέλλον του πλανήτη τροφοδοτεί ένα νέο ψυχολογικό φαινόμενο που πολλοί ειδικοί πλέον αναγνωρίζουν ως «κλιματικό πένθος» ή «eco-anxiety»: ένα χρόνιο άγχος που δεν έχει εύκολη θεραπεία γιατί η απειλή είναι πραγματική.

Ακόμα όμως κι αν δεν έχεις χάσει κάτι συγκεκριμένο, ακόμα κι αν η ζωή σου φαίνεται «εντάξει», το σώμα και το μυαλό σου αντιδρούν. Η αβεβαιότητα για το αύριο τροφοδοτεί κατάθλιψη. Η αίσθηση ότι «τίποτα που κάνω δεν αρκεί», οδηγεί σε παράλυση: όχι αδιαφορία, αλλά συντριβή που μοιάζει με αδιαφορία.

Και όμως, παρόλο που η επιστήμη γνωρίζει εδώ και δεκαετίες ότι το φυσικό περιβάλλον επηρεάζει βαθιά την ψυχολογία μας, η έρευνα στον συγκεκριμένο τομέα εξακολουθεί να είναι περιορισμένη. Οι κοινωνικές επιστήμες, για πολλά χρόνια, έμοιαζαν να κάθονται στο πλάι αυτής της συζήτησης. Το κλίμα ήταν δουλειά των φυσικών, των οικολόγων και των πολιτικών. Οι ακτιβιστές μοιάζουν κι αυτοί να παραθέτουν το "λάθος" επιχείρημα: η κλιματική κρίση μάς αφορά και αυτό γίνεται άμεσα αντιληπτό! Γιατί το ερώτημα που αφορά στον καθένα μας προσωπικά δεν είναι απλώς «τι θα γίνει με τον πλανήτη». Είναι «τι γίνεται με μένα, μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει με ρυθμό που δεν προλαβαίνω να αφομοιώσω».

Χρειαζόμαστε λοιπόν ψυχολόγους που να εργάζονται με δεδομένα από όλο το επιστημονικό φάσμα, από νευροεπιστήμες μέχρι κοινωνιολογία και από κλιματολογία μέχρι οικονομικά. Χρειαζόμαστε έρευνα που να ακούει φωνές από διαφορετικές γωνιές του κόσμου, γιατί η κλιματική κρίση δεν χτυπά όλους εξίσου. Μια κοινότητα στη Βαγδάτη που αντιμετωπίζει κύματα καύσωνα 50 βαθμών και ένας νέος στη Σκανδιναβία που παρακολουθεί τους παγετώνες να λιώνουν, δεν βιώνουν την ίδια ψυχολογική πραγματικότητα.

Αυτό που έχουμε ανάγκη σήμερα είναι μια πιο ολιστική ματιά. Μια ματιά που αντιλαμβάνεται ότι τα κοινωνικά μας συστήματα, η ατομική μας συμπεριφορά και το κλίμα είναι αλληλένδετα. Ότι δεν μπορούμε να λύσουμε την κλιματική κρίση χωρίς να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποι συμπεριφέρονται όπως συμπεριφέρονται, γιατί αρνούνται, γιατί αναβάλλουν, γιατί αδρανούν, αλλά και γιατί ενεργοποιούνται, αλλάζουν, εμπνέουν.

Η κλιματική κρίση είναι η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας. Και αν θέλουμε να την αντιμετωπίσουμε στ' αλήθεια, χρειαζόμαστε και την επιστήμη του ανθρώπινου μυαλού στην πρώτη γραμμή.