Διαγενεακό τραύμα στην τάξη: πώς η εκπαίδευση μπορεί να σπάσει τους αόρατους κύκλους

Η έννοια της trauma-aware εκπαίδευσης εισέρχεται όλο και πιο δυναμικά στις συζητήσεις μας, όχι ως ψυχολογική παρέμβαση αλλά ως παιδαγωγική στάση. Το σχολείο είναι ένας ιδιαίτερα ευαίσθητος χώρος γιατί δεν αφορά μόνο στη γνώση. Αφορά στη φωνή, την έκθεση, τη στάση απέναντι στο λάθος και τη δημιουργία ταυτότητας. Για πολλούς μαθητές, ειδικά όσους κουβαλούν διαγενεακές εμπειρίες ντροπής, αυστηρής αυθεντίας ή σιωπής, το να εκφραστούν ανοιχτά ή με τον προκαθορισμένο τρόπο που επιβάλλει το σχολικό συστημα δεν είναι απλά κάτι δύσκολο, είναι κάτι απειλητικό.

Η συζήτηση για το διαγενεακό τραύμα έχει αρχίσει τα τελευταία χρόνια να μετακινείται από τον χώρο της ψυχοθεραπείας προς την εκπαίδευση, όχι τυχαία. Η τάξη είναι ένας από τους πρώτους κοινωνικούς χώρους όπου το παιδί καλείται να υπάρξει έξω από το οικογενειακό του πλαίσιο, φέρνοντας μαζί του όχι μόνο γνώσεις και δεξιότητες, αλλά και τρόπους επιβίωσης που έχουν διαμορφωθεί πολύ πριν από το ίδιο. Το διαγενεακό τραύμα δεν αφορά μόνο σε γεγονότα του παρελθόντος, αφορά στον τρόπο που το άγχος, η ντροπή, ο φόβος ή η σιωπή μεταδίδονται μέσα από σχέσεις, στάσεις και προσδοκίες.

Στην τάξη, το διαγενεακό τραύμα σπάνια εμφανίζεται με τη μορφή που περιμένουμε. Δεν μοιάζει απαραίτητα με έντονη συναισθηματική δυσφορία. Συχνά εκφράζεται ως απόσυρση, υπερπροσπάθεια, φόβος λάθους, αντίσταση στην αυθεντία ή πλήρης σιωπή. Πίσω από αυτές τις συμπεριφορές δεν βρίσκεται η έλλειψη ικανότητας, αλλά η ανάγκη προστασίας. Το παιδί αντιδρά όχι μόνο σε αυτό που συμβαίνει τώρα, αλλά σε ό,τι έχει μάθει διαγενεακά για το τι σημαίνει να εκτίθεσαι, να μιλάς ή να κάνεις λάθος.

Η εκπαίδευση, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι ουδέτερη. Ο τρόπος που λειτουργεί η αυθεντία, η αξιολόγηση και η διόρθωση μπορεί είτε να αναπαράγει παλιά μοτίβα είτε να τα αμφισβητήσει. Όταν το λάθος συνδέεται με ντροπή ή τιμωρία, ενισχύεται ένα διαγενεακό αφήγημα ανεπάρκειας. Όταν, αντίθετα, το λάθος αντιμετωπίζεται ως μέρος της διαδικασίας, ανοίγεται χώρος για κάτι νέο: την εμπειρία ότι μπορεί κανείς να παραμείνει αποδεκτός ακόμα και όταν δεν τα καταφέρνει.

Κομβικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει η αίσθηση ασφάλειας. Η σύγχρονη ψυχολογία δείχνει ξεκάθαρα ότι χωρίς ρυθμισμένο νευρικό σύστημα δεν υπάρχει μάθηση. Η ασφάλεια στην τάξη δεν σημαίνει απουσία ορίων, αλλά προβλεψιμότητα, καθαρό πλαίσιο και ανθρώπινη παρουσία. Ο εκπαιδευτικός, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιεί, λειτουργεί ως εξωτερικός ρυθμιστής: μέσα από τον τόνο της φωνής, τον ρυθμό, την αντίδραση στη δυσκολία, μεταδίδει το μήνυμα αν ο χώρος είναι απειλητικός ή ασφαλής.

Η διαγενεακά ευαίσθητη εκπαίδευση δεν ζητά από τον εκπαιδευτικό να γίνει θεραπευτής. Ζητά να αλλάξει ο τρόπος που διαβάζουμε τη συμπεριφορά. Αντί για το ερώτημα «τι δεν πάει καλά με αυτό το παιδί;», προτείνει το ερώτημα «τι έχει μάθει αυτό το παιδί για να αντέξει;». Μέσα από μικρές, καθημερινές παιδαγωγικές επιλογές, το σχολείο μπορεί να γίνει ο πρώτος χώρος όπου διακόπτεται ένας αόρατος κύκλος.

Όταν ένα παιδί βιώνει στην τάξη ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς να ταπεινωθεί, να κάνει λάθος χωρίς να απορριφθεί και να υπάρξει χωρίς να απειληθεί, τότε δεν αλλάζει μόνο η μαθησιακή του εμπειρία. Αλλάζει η ιστορία που συνεχίζεται. Η εκπαίδευση, έτσι, μετατρέπεται από μηχανισμό αναπαραγωγής σε πράξη διαγενεακής ευθύνης και ελπίδας.

Άκουσε παρακάτω τη συνέντευξη που έδωσε η Δέσποινα Λιμνιωτάκη, Κοινωνική Ψυχολόγος και Συνιδρύτρια της The Healing Tree community for Mental Health, στον δημοσιογράφο Νίκο Αγγελάκη από τον αέρα του Politica 89,8. Το θέμα ήταν κομμάτι της παρουσίασης της Δέσποινας Λιμνιωτάκη στην εκπαιδευτική ημερίδα της Palso Heraklion την Κυριακή 8 Φεβρουαρίου 2026, στο ξενοδοχείο Ατλαντίς, στο Ηράκλειο Κρήτης.