15η Οκτωβρίου: ημέρα μνήμης για τα μωρά που χάθηκαν

Ο Οκτώβριος έχει ανακηρυχθεί διεθνώς ως μήνας ευαισθητοποίησης για το περιγεννητικό πένθος, με την 15η Οκτωβρίου να τιμά την Ημέρα Μνήμης για τα μωρά που χάθηκαν. Είναι μια ευκαιρία να μιλήσουμε γι’ αυτά που η κοινωνία φοβάται να ονοματίσει. Γιατί το πένθος δεν είναι αδυναμία, είναι μια πράξη αγάπης: πρόκειται για μια υπενθύμιση ότι η απώλεια ενός παιδιού, έστω κι αν δεν πρόλαβε να ζήσει, αφήνει ανεξίτηλο αποτύπωμα.

Κάθε γονιός που έχει περάσει από αυτή την εμπειρία κουβαλά μια αόρατη ιστορία. Και κάθε φορά που η ιστορία αυτή βρίσκει τη δύναμη να ειπωθεί, σπάει λίγο ακόμα η σιωπή. Τότε μόνο ανοίγει ο δρόμος για ίαση, κατανόηση και συμπόνια. Οι ειδικοί ψυχικής υγείας τονίζουν τη σημασία της αναγνώρισης του περιγεννητικού πένθους. Το πένθος χρειάζεται χώρο για να ειπωθεί. Η ψυχοθεραπεία, οι ομάδες υποστήριξης, ακόμη και μικρές προσωπικές τελετές μνήμης — ένα γράμμα, ένα κερί, μια φωτογραφία — βοηθούν τους γονείς να δώσουν μορφή σε αυτό που χάθηκε. Στην Ελλάδα, ωστόσο, τέτοιοι χώροι είναι περιορισμένοι. Οι γονείς συχνά μένουν μόνοι με το τραύμα τους ενώ το σύστημα υγείας σπάνια προσφέρει ψυχολογική φροντίδα μετά από απώλεια κύησης.

Τι είναι όμως το περιγεννητικό πένθος;

Η απώλεια μιας κύησης ή ενός νεογνού είναι μια εμπειρία που δεν χωρά εύκολα σε λέξεις. Για πολλούς γονείς, το πένθος αυτό μένει σιωπηλό, γιατί η κοινωνία συχνά δεν ξέρει πώς να το ακούσει. Κι όμως, το περιγεννητικό πένθος είναι πραγματικό, βαθύ και έχει ανάγκη από χώρο, φωνή και αναγνώριση.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου μία στις τέσσερις εγκυμοσύνες καταλήγει σε απώλεια. Πίσω από αυτό το ποσοστό, όμως, κρύβονται πρόσωπα. Γυναίκες που κρατούν στα χέρια τους ένα άδειο υπερηχογράφημα, σύντροφοι που σιωπούν γιατί «πρέπει να είναι δυνατοί», οικογένειες που δεν ξέρουν αν επιτρέπεται να πενθήσουν για κάτι που δεν πρόλαβε να “γεννηθεί”.

Το περιγεννητικό πένθος είναι μοναδικό γιατί συνδυάζει δύο αντίθετες εμπειρίες: τη ζωή που ξεκίνησε και τον θάνατο που ήρθε πολύ νωρίς. Το σώμα της γυναίκας έχει ήδη μπει στη διαδικασία της μητρότητας, υπάρχουν οι ορμόνες, οι φυσικές αλλαγές, η ψυχή που ετοιμάζεται να δεχθεί ένα παιδί. Όταν η εγκυμοσύνη διακοπεί, το σώμα συνεχίζει να «θυμάται». Γι’ αυτό η απώλεια βιώνεται όχι μόνο ψυχικά, αλλά και σωματικά — σαν μια βαθιά ρωγμή που δεν φαίνεται, αλλά επιμένει (διάβασε ακόμη: ο ρόλος των αναμνήσεων στη διεργασία του πένθους: η προσωπική μας διαδρομή)

Πέρα από τη θλίψη, συχνά υπάρχει ενοχή. «Τι έκανα λάθος;», «γιατί δεν κράτησα το παιδί μου;», "μήπως έκανα λάθος επιλογή επαγγελματία υγείας που φρόντιζε την εγκυμοσύνη μου;", "μήπως εγώ η ίδια ευχήθηκα τον χαμό του παιδιού μου;" Η ενοχή αυτή ενισχύεται από το κοινωνικό ταμπού γύρω από την αποβολή. Οι άνθρωποι αποφεύγουν να μιλήσουν για τον πόνο, πιστεύοντας ότι θα «προστατέψουν» τη μητέρα. Όμως η σιωπή δεν θεραπεύει, συχνά απομονώνει. Μια απλή φράση όπως «είμαι εδώ να σε ακούσω» μπορεί να γίνει πιο θεραπευτική από κάθε προσπάθεια παρηγοριάς.

Η γλώσσα που χρησιμοποιούμε γύρω από την απώλεια έχει τεράστια σημασία. Εκφράσεις όπως «τουλάχιστον είσαι νέα», «θα κάνεις άλλο παιδί» ή «δεν ήταν γραφτό» ακυρώνουν τον πόνο και μετατρέπουν την απώλεια σε στατιστικό γεγονός. Αντίθετα, λόγια που αναγνωρίζουν την εμπειρία — «λυπάμαι για την απώλειά σας», «ήταν παιδί σας, κι ας έμεινε λίγο» — επιτρέπουν στο πένθος να αποκτήσει μορφή και να βρει φωνή. Οι λέξεις δεν χρειάζεται να είναι τέλειες, χρειάζεται να είναι αληθινές και ήπιες.

Οι ειδικοί ψυχικής υγείας τονίζουν επίσης τη σημασία του σωστού κλεισίματος του πένθους, όχι ως λήθη αλλά ως μια μορφή ολοκλήρωσης. Το «κλείσιμο» δεν σημαίνει να πάψει κανείς να θυμάται, αλλά να μπορεί να θυμάται χωρίς να διαλύεται. Μπορεί να περιλαμβάνει προσωπικές τελετές, γράμματα, αντικείμενα μνήμης ή συμβολικές πράξεις που τιμούν το παιδί που χάθηκε. Είναι μια εσωτερική συμφιλίωση με το γεγονός, ένα “ευχαριστώ” και ένα “αντίο” που επιτρέπει στη ζωή να συνεχίσει.

Στην Ελλάδα, ωστόσο, οι δομές που υποστηρίζουν το περιγεννητικό πένθος παραμένουν ελάχιστες. Οι γονείς συχνά μένουν μόνοι με το τραύμα τους ενώ το σύστημα υγείας σπάνια παρέχει ψυχολογική φροντίδα μετά την απώλεια. Ο Οκτώβριος υπενθυμίζει την ανάγκη να μιλάμε, να αναγνωρίζουμε, να ακούμε και να συμπαραστεκόμαστε με αλήθεια.